گوشواره‌های سه‌هزارساله ایرانی در گوش زندیا؛ فرش قرمز «ادیسه» جنجالی شد

حضور زندیا در فتوکال لندن فیلم «ادیسه» (The Odyssey) با حاشیه‌ای غیرمنتظره همراه شد. این بازیگر که در فیلم تازه کریستفر نولان نقش آتنا را ایفا می‌کند، یک جفت گوشواره باستانی منسوب به ایران را به گوش داشت؛ آثاری با قدمتی نزدیک به سه هزار سال که استفاده از آن‌ها به‌عنوان اکسسوری، واکنش تند شماری از باستان‌شناسان و پژوهشگران تاریخ هنر را برانگیخت.

گالری بارون در لندن این گوشواره‌ها را متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد و منسوب به زیویه در غرب ایران معرفی کرده است. گفته می‌شود این آثار در اواخر دهه ۱۹۴۰ میلادی کشف شده‌اند؛ بااین‌حال، منتقدان درباره مسیر خروج آن‌ها از ایران، چگونگی ورودشان به مجموعه‌های خصوصی و وضعیت مالکیتشان پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند.

سوسن بابایی، استاد ایرانی‌تبار تاریخ هنر در مؤسسه هنر کورتولد، در گفت‌وگو با گاردین استفاده تبلیغاتی از این آثار را «سرقت» توصیف کرد و گفت عجیب است که هیچ‌یک از افراد دخیل در انتخاب لباس، جواهرات و طراحی ظاهر زندیا، حساسیت فرهنگی و تاریخی موضوع را در نظر نگرفته‌اند.

بابایی تأکید کرد که چنین اشیایی برای فرهنگ و تاریخ ایران معنایی فراتر از ارزش تزئینی دارند و نباید صرفاً به‌عنوان اکسسوری یک چهره مشهور نمایش داده شوند. به گفته او، این آثار بخشی از میراث بشری و جهانی‌اند و نحوه نگهداری، مالکیت و نمایش آن‌ها باید با مسئولیت‌پذیری بیشتری همراه باشد.

شماری از باستان‌شناسان نیز در شبکه‌های اجتماعی با این انتقادها همراه شدند. هاوارد ویلیامز، باستان‌شناس دانشگاه چستر، این اقدام را «زننده، غیراخلاقی و مسئله‌دار» خواند. کاربری فعال در حوزه باستان‌شناسی با نام دکتر زد نیز احتمال داد که این اشیا در گذشته به‌طور غیرقانونی از ایران خارج شده باشند؛ ادعایی که در گزارش‌های منتشرشده، مدرک قطعی برای اثبات آن ارائه نشده است.

گالری بارون در واکنش به این انتقادها به سی‌ان‌ان گفت مباحث مرتبط با میراث فرهنگی را مهم می‌داند و از گفت‌وگو درباره حفاظت، نگهداری و شیوه قدردانی از آثار تاریخی استقبال می‌کند. این گالری مدعی شد نمایش گوشواره‌ها می‌تواند یادآور میراث هنری، فرهنگی و تاریخی ایران باشد.

در مقابل، برخی نیز از انتخاب این جواهرات دفاع کرده‌اند. آنالیس بر، باستان‌شناس آمریکایی، در ویدیویی این گوشواره‌ها را شگفت‌انگیز توصیف کرد و استفاده از آن‌ها را بخشی از گرایش تازه به جواهرات باستانی دانست.

گفته می‌شود مالک این گوشواره‌ها گلن اسپیرو، جواهرفروش لندنی، است و آن‌ها را در مجموعه‌ای با عنوان «کالاهای دنیای قدیم» نگهداری می‌کند. اسپیرو پیش‌تر گفته بود جواهرات چند هزار ساله می‌توانند در عین قدمت، همچنان ظاهری معاصر و جذاب داشته باشند.

این ماجرا اکنون بحثی گسترده‌تر را مطرح کرده است: آیا آثار باستانی اصیل باید در مراسم تبلیغاتی و فرش قرمز به‌عنوان زیورآلات استفاده شوند؟ منتقدان معتقدند چنین نمایشی، آثار تاریخی را از بستر فرهنگی‌شان جدا و به کالایی تزئینی تبدیل می‌کند؛ درحالی‌که مدافعان، آن را راهی برای معرفی دوباره هنر تمدن‌های باستانی به مخاطبان جهانی می‌دانند.

در حال حاضر، انتقادها بیشتر متوجه منشأ، مالکیت و شیوه استفاده از گوشواره‌هاست و نه شخص زندیا؛ زیرا مشخص نیست او تا چه اندازه از پیشینه تاریخی اثر یا مناقشات مربوط به آن اطلاع داشته است. همچنین توصیف این ماجرا با واژه «سرقت»، موضع منتقدان است و به معنای اثبات قضایی سرقت یا قاچاق گوشواره‌ها نیست.