صفحه اصلی > گزارش ویژه : مروری بر آثار اصغر فرهادی / بازی بی پایان!

مروری بر آثار اصغر فرهادی / بازی بی پایان!

اصغر فرهادی

اغلب در فضای مجازی از اصغر فرهادی به عنوان فیلمسازی یاد می‌شود که فیلم‌هایش با سناریویی باز و نامشخص به اتمام می‌رسند؛ در این نوع پایان‌بندی، هیچ اطلاعی از سرنوشت شخصیت‌ها و ماحصل اتفاقات قصه داده نشده و کارگردان، مخاطبش را با چندین و چند علامت سؤال بی‌پاسخ، تنها می‌گذارد. اما آیا این علامات سؤال مهم‌ترین و تنها مولفه‌ای است که از سینمای فرهادی به‌جامانده؟ قطعاً پاسخ منفی است. شاید علت اصلی پررنگ‌شدن این المان تحت عنوان پایان باز، منسوب به “جدایی” و “فروشنده” ۲ اثر تحسین شده و پر جوایز (از جمله اسکار بهترین فیلم خارجی زبان) باشد؛ اما اگر به هر ۹ اثر از ساخته‌های اصغر فرهادی نگاهی بیندازیم تنها با همین ۲ کار با پایان باز مواجه می‌شویم که طبعاً به‌صرف این ۲ نمی‌توان ماهیت و ژنتیک سینمای یک کارگردان را بیان کرد و امضای خاصی موسوم به پایان باز، برای کارنامه کاری آن شخص وضع نمود. از نخستین کار فرهادی “رقص در غبار” تا آخرین آن یعنی “قهرمان” چند مشخصه ثابت، بدنه ساختمان فیلمسازی وی را بنا کرده است که در این مطلب به چند ویژگی مهم از آنها می‌پردازیم.

جدایی نادر از سیمین

دیالوگ‌های پُرمغز

از مهم‌ترین فاکتورهای فیلمنامه فرهادی می‌توان به دیالوگ‌نویسی‌های پر فکر، حساب شده و اثرگذار آن اشاره کرد. مادامی که محوریت اساسی داستان شکل نگرفته او قادر است تنها با یک دیالوگ کوتاه یقه مخاطب را بچسبد و با به‌کارگیری از همان دیالوگ، مقدمات اولیه قصه را فراهم سازد و احساسات و عواطف بیننده خود را از همان ابتدای کار نشانه رود. درست به‌مثابه همان دیالوگ ماندگار از “جدایی” که نادر خطاب به سیمین می‌گوید: «اون نمیدونه من پسرشم ولی من که میدونم اون پدرمه!». یا اواسط داستان هنگامی که هنوز اتفاق خاص و مهمی در روند قصه‌گویی رخ نداده ناگهان با یک دیالوگ، هم تلویحی پایان داستان را افشا می‌کند و هم برای رویارویی با آن، توصیه‌ای به تماشاگرش دارد. به‌مانند همان صحنه معروف داخل ماشین و آن دیالوگ طلایی در فیلم “درباره الی” که از جانب احمد گفته می‌شود: «یک پایان تلخ، بهتر از تلخی بی پایانه». یا از سوی دیگر جدای از پیشروی قصه و بی‌تأثیر نسبت به ادامه ماجرا، به خاطرات شخصیت اصلی فیلمش رجوع می‌کند تا قدرت دیالوگ‌نویسی خود را در عین سادگی به نمایش بگذارد. دقیق به‌سان اولین کارش “رقص در غبار”، آنجا که نظر در پاسخ به سؤال نامزدش، نوع انحصاری علاقه‌اش نسبت به او را بیان می‌کند: «چُخ آی لاو یو!»

از چاشنی‌های مؤثر در فیلمنامه‌نویسی می‌توان به دیالوگ‌نویسی‌های منسجم و یک‌پارچه اشاره کرد که اصغر فرهادی ماهرانه و با حساسیت هرچه تمام، به‌دفعات متعدد به آن پرداخته است

رقص در غبار

استاد بازی‌گیری

از دیگر رکن‌های بنیادین سینمای فرهادی، تسلط او بر اجرای درست نقش توسط بازیگر محسوب می‌شود.  نوع لحن به‌کاررفته برای ادای دیالوگ، طرز اکت مناسب در حالت‌های گوناگون و اینکه یک بازیگر به چه شکل و چگونه، از قریحه و استعداد خود برای ایفای یک شخصیت استفاده کند تا در راستای اتمسفر و جریان فیلم قدم برداشته باشد، تمام آن جوهره‌ای است که بر جسم بی‌جان یک کاراکتر روح می‌بخشد. تمام آن نکاتی که اصغر فرهادی موبه‌مو به بازیگرانش گوشزد می‌کند و به بازیگر اجازه بیرون‌روی از ضرب‌آهنگ منظم قصه‌سرایی خود در ژانری رئال و حقیقی را نمی‌دهد ولو اگر آن شخص نخستین و تنها بازی‌اش را در یک فیلم حرفه‌ای تجربه کرده باشد. همانند یوسف خداپرست در “رقص در غبار”، بابک انصاری در “شهر زیبا” یا حتی فرعی‌ترین بازیگران ممکن مثل بازی آن کودک بامزه در “فروشنده” یا اجرای کودک نقش فواد در “گذشته” و… همه‌وهمه بیانگر توجه بسیار بالا و شگرد فوق‌العاده فرهادی در بازی‌گیری از تمام تیم بازیگری آثارش است. همان‌طور که ویژگی‌های شخصیت را در کاغذ خلق می‌کند ایضاً به همان اندازه در نمایش آن سکنات و خلقیاتِ ازپیش‌ساخته، رو به دوربین هم نیز فائق است و تمام آن جزئیات خرد و کلان را به‌درستی در وجود بازیگر نهادینه می‌کند. به‌نحوی‌که تماماً در قالب آن نقش قرار بگیرد.

شهر زیبا

نهایتِ مهارت در روایت

اما مهم‌ترین عنصر جذاب و گیرای تمامی فیلم‌های فرهادی گره‌خورده به نوع داستان‌نویسی پر نکته، ظرافت بی‌نظیر در خط‌به‌خط جزئیات فیلمنامه، درگیرکردن مخاطب با پیچ‌وتاب قصه و ناگهان هنر شوک دادن از لابه‌لای همان جزئیاتِ از پیش کاشته شده. جزئیاتی که فرهادی آرام و بی‌صدا در گوشه‌ای از فیلمنامه گنجانده و درست در غیرقابل‌باورترین لحظه ممکن از چرایی قرارگیری چنین چیزی در داستان پرده بر می‌دارد. در فیلم‌های فرهادی دیالوگی بی‌دلیل گفته نمی‌شود، کوچک‌ترین اتفاقی بی‌حساب نمی‌ماند و بااین‌حال هرچقدر هم که جزئی‌نگر باشیم و بادقت به تماشای آثارش بنشینیم آن‌قدر ذهن تماشاچی را به بیراهه می‌برد، آن‌قدر حواس او را به‌جای دیگری معطوف می‌سازد تا در نهایت کار خودش را عملی ساخته و دست آخر مستقیم و صریح به مخاطب بگوید که همیشه چند قدم از او جلوتر است.

در “رقص در غبار” موقعیتی دیدنی میان دو شخصیت ایجاد می‌کند، از عشق می‌گوید و در حکم نخستین فیلمش به‌خوبی قصه را به اتمام می‌رساند. در “شهر زیبا” ما را با یک داستان سرگرم می‌کند، ناگهان داستان دیگری در دل آن ساخته، به آن پس‌زمینه عاشقانه می‌بخشد و در انتها با به‌کارگیری از همان هنر شوک دادن و با استفاده از نکات ریزِ جای‌داده در فیلمنامه، مخاطب را رها می‌کند. در “چهارشنبه‌سوری” دگرشکلی از تعلیق را تعریف می‌کند، آرام‌آرام مخاطبان را به طرف‌داری از شخصیت مرتضی سوق می‌دهد و ناگهان دوباره شوکه می‌کند. در نیمه اول “درباره الی” همه چیز را شیرین جلوه می‌دهد، پلان‌های مسحورکننده و سکانس‌های به‌یادماندنی و ملموس زیادی به‌جای می‌گذارد لیک ناگهان این حلاوت رو به تلخی سر خم کرده و باز هم آن هنر شوک دادن را به تصویر می‌کشد. در “جدایی” ما را در هزارتوی داستانی خاص خودش قرار می‌دهد، دو طرز تفکر را مطرح کرده و با یک علامت سؤال بزرگ فیلم را به پایان می‌رساند و همانند پایان‌بندی “طعم گیلاس” مرحوم کیارستمی، از آن علامات سوالی به شمار می‌رود که برای خود کارگردان هم بی‌پاسخ باقی‌مانده است.

در “گذشته” با تمام رخدادهایی که درگذشته صورت‌گرفته جهان فیلم را پیش می‌برد، از همان نکات ریزودرشت فیلمنامه استفاده کرده و در زمان معین، مجدد و به شکل وسیع‌تری به آن می‌پردازد. در “فروشنده” قضاوت بیننده را مورد سنجش قرار می‌دهد، با طرز چینش وقایع داستان، دورترین تصورات پیش از آن شوک دادن‌های معروف را به مخاطب القا می‌کند و به‌مانند “جدایی” باز فیلمش را “باز” به پایان می‌رساند. در “همه می‌دانند”، همه می‌دانند جز بیننده و پاکو، فیلمساز روی ریل “درباره الی” حرکت می‌کند، سکانس‌های دلپذیر، داستان معمایی‌تر و صحنه‌های طبیعی‌تری که با دستانی بازتر (به نسبت فیلمسازی در ایران) روی پرده می‌آورد و باز هم همان شوک همیشگی‌اش را این بار با دوزی بالاتر به همه تزریق می‌کند.

فارغ از حواشی به وجود آمده؛ در “قهرمان” کماکان در تصویرسازی موفق و بی‌نقص عمل می‌کند و باز هم همان الگوریتم همیشگی‌اش به چشم می‌آید. البته این بار با ریتمی کندتر.

تکمله؛ تمامیت ماهیت سینمای اصغر فرهادی منوط است به نبوغ ستودنی او در داستان‌سرایی. نه همواره پایان تلخ می‌سازد، نه تلخی بی‌پایان را همیشگی می‌داند، نه فقط پایان باز می‌سازد، نه صرفاً به دنبال طرح سؤال در پایان آثارش می‌گردد، او مخاطب را به چالش دعوت می‌کند و همیشه چند قدم از او جلوتر است، همیشه بازی با جزئیات را دوست دارد و در یک‌کلام او عاشق این بازی‌های بی‌پایان است.

 

بهراد رشوند

اشتراک در
اطلاع از
guest
8 نظرات
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
رامین
رامین
25 روز قبل

ببخشید نشر این مطلب مناسبت ویژه ای داره
تولد فرهادیه ؟یا چیز دیگه ای
چون فرهادی فیلمساز جوان و ناشناخته ای نیست که بگیم برای معرفی متنی نوشتید.

رامین
رامین
25 روز قبل
پاسخ به  رامین

اما یه چیز دیگر
این دیالوگ یه پایان تلخ …
هم بنظرم دیالوگیه که ساده بنظر میاد و بازی کلامی و جای درستی بکار نرفته . بستر این دیالوگ نیاز به تنش بیشتر داشت.
و جدایی
هم بنظرم ضعیفه
به خصوص که علت یافتن این حقیقت که معادی با خبر از حاملگی ساره بیات بوده
بر اساس سکانسی در بیمارستان هست که اصلا کنش مناسبی از معادی نمی بینیم کنشی مصنوعی که در بهترین حالت نشانه ای از دانستن او از پیش نمی ده
و اینکه رابطه دختر با پدر بیشتر پرداخت داشته تا با مادر
و پایان باز معنی نمی ده.
در سکانس های به نسبت زیادی ما شاهد شاهکار تدوین هستیم و دکوپاژ فرهادی معمولیه. شروع فیلم هم
در چندین لحظه اصلا سینمایی نیست و رادیوییه.
در فروشنده هم مردی که ماکارونی با پول اون حریم‌شکن خریده و نمی دونسته و ماکارونی رو دور می ریزه مردی که در تئاتر هم حال خوشی نداره و معلومه سنت و مذهب در وجودشه نمیاد یه سیلی بزنه اونم بخاطر ترحم به وضعیت داغون حریم‌شکن‌.
بلکه درگیری فیزیکی سنگین تری رو باید ببینیم. در صحنه ترک خوردن دیوار خانه از زلزله ما باید جای جای خونه رو ببینسم نه بیشتر اتاق خواب تا نمادسازی بی منطق بشه.
و…
بهترین کارش هنوزم چهارشنبه سوریه.البته سکانس های درخشان درباره الی هم از یاد نبرده ام. حتی جدایی هم سکانس خوب داره

رامین
رامین
25 روز قبل
پاسخ به  رامین

مووی مگ گرامی پاسخمم رو که ندادید.
و اینکه چرا داستان آمریکایی رو که فیلمنامه اسکار برد بررسی نکردید؟

سنکوپ
سنکوپ
26 روز قبل

من هیچ وقت اتمسفر کارهاش رو دوست نداشتم. چون برای من تعلیق مهمترین فاکتورِ. بهترین فیلمش به نظر من فروشنده است. چون یه مقدار تعلیق ت داستانش داشت. کلا سینمای ایران با همین بضاعت اقتصادی کوچیکش میتونست خیلی موفق تر از سینمای کره باشه چون ما به لحاظ بازیگری دست بالا رو داشیم ولی فیلمنامه خوب متاسفانه کمیابه (در سطح فیلمنامه رخ دیوانه یا مارمولک)
ببخشید که زیاده گویی کردم😊

فرزاد
فرزاد
25 روز قبل
پاسخ به  سنکوپ

مارمولک تعلیق داشت؟!!!!!

سنکوپ
سنکوپ
24 روز قبل
پاسخ به  فرزاد

1. تعلیق سلیقه منه
2. مارمولک دارای یک فیلمنامه خوبه
شماره های 1 و 2 دو مسئله متفاوت هستند.

فرزاد
فرزاد
24 روز قبل
پاسخ به  سنکوپ

در مورد فیلمنامه های ‘رخ دیوانه’ و ‘مارمولک’ باهات موافقم که واقعا خوب بودند؛ رخ دیوانه که به نظرم یکی از فیلم های خوب و شاید تنها فیلم درام معمایی خوب سینمای ایران باشه!
ولی با این وجود فیلم های اصغر فرهادی در نوع خودشون هر کدوم دنیا و فضای خاص خودشون رو دارن.
به نظرم شما که طرفدار تعلیق هستی فیلم ‘گذشته’ از اصغر فرهادی رو حتما ببین! نیم ساعت آخر فیلم واقعا بیننده رو گیج و متعجب میکنه… .

فرزاد
فرزاد
26 روز قبل

به نظرم فیلمنامه های اصغر فرهادی سه قسمت دارن:
قسمت اول: معرفی شخصیت ها ؛ قسمت دوم: روایت اصل داستان و قسمت سوم: درگیری شخصیت ها با داستان.
متاسفانه واژه‌ی ‘پایان باز’ و نوع استفاده ای که از سوی برخی کارگردان‌های عمدتا جوان سینما از این سبک میشه، هیچ ربطی به فیلم های اصغر فرهادی نداره و به نوعی برای پوشش دادن ضعف فیلمنامه و کارگردانی خود فیلمه!!!!
در فیلم هایی مثل ‘درباره‌ی الی’، ‘جدایی نادر از سیمین’ و یا ‘فروشنده’، کارگردان (و نویسنده)، تمام شخصیت ها و داستان رو به طور کامل معرفی و روایت میکنه و فقط تصمیم گیری نهایی رو به عهده‌ی مخاطب میذاره؛ در حالی که در فیلم های به اصطلاح پایان باز برخی کارگردان ها، شخصیت پردازی مبهم و نامشخصه و داستان فیلم اصلا معنادار و قابل درک نیست و تا مخاطب میخواد ارتباط شخصیت ها و داستان رو بفهمه، فیلم تموم میشه و وقتی از عوامل فیلم سوال میشه میگن: پایان فیلم باز بوده!!!!!
به نظرم فیلم های اصغر فرهادی در ژانر خودش واقعا از هر نظر (فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری و…) یک سر و گردن از تمامی فیلم های سینمایی بعد انقلاب ایران بالاتره (دو جایزه‌ی اسکار که در تاریخ سینمایی ایران و خاورمیانه بی‌نظیر بود و هست).
من خودم از فیلم های فرهادی، ‘درباره‌ی الی’ و ‘فروشنده’ رو خیلی دوست داشتم و اون فضای شاد و خوشی که در درباره‌ی الی به یکباره به یک فضای غمبار و عجیب تبدیل شد واقعا برای من فراموش نشدنیه… .